top of page
  • jshirani1

ترجمان یک زندگی (۱)













نویسنده: آنگِلا فُن دِرلیپه

ترجمه: جمشید شیرانی

تقدیم: به نسرین


گل سوری، ای تناقضِ ناب

شادْ زی

که خوابِ هیچ کس نیستی

در پسِ آن همه پلک.

گورْنبشته ی ریلکه


در یادداشت های خود درباره ی راینه ماریا ریلکه، لو آندره آس سالومه به دلمشغولی ریلکه با کار ترجمه، چه پیش و چه پس از سرودن سوگسرودهای دویینو، اشاره می نماید. وی تلقی شاعر [ریلکه] از ترجمه را با نظرِ رودینِ مجسمه ساز در مورد گِل مجسمه سازی "که جسمیت می یابد و شکل می گیرد اما نه آنسان که به نسخه ای کامل مبدل گردد" همانند می داند. او همچنین ما را متوجه نوعی مصالحه ی ضمنی "مابین نمای بیرونی اثر وآن کاوش درونی ای که مصالح کار را از دوردست ترین و ژرف ترین لایه های اثر فراهم می آورد" می نماید. اما اگرچه مترجم در جریان ترجمه تلاش قابل ملاحظه ای برای بخشیدن عمق به سطح کار از خود نشان می دهد، در نهایت قادر نخواهد بود تا حاصل این تلاش را از آن خود بداند. این "سطح بیگانه" به نوعی یادآور توصیف لو از برخورد ریلکه با تن خویش است – مرحله ای بنیادی که در آن بیرون و درون در کنار یکدیگر قرار گرفته و به این توافق می رسند که یگانه جلوه نمایند. یعنی حالتی که در آن، اگر اصولاً چنین تشبیهی جایز باشد، بدن ترجمان جان است.


برای مترجم، عمل انتقال یا بازآفرینی یک زندگی در خود حامل طرز بیانی است که هرچند وفادارانه ارایه گردد هنوز در نهایت به او تعلق نخواهد داشت. و ما دقیقاً همین برخورد را در یادداشت های لو شاهد هستیم که تصویری صمیمی از ریلکه به دست می دهد بدون آن که طنین آوایی مستقل او را از سوژه ی خود متمایز نماید. به نوعی آن چه او به نمایش می گذارد بیانگر همان عقیده ی راسخ ریلکه است که هنر واقعی نیازمند تسلیم نهایی هنرمند به موضوع کار خویش است. من نیز در این ترجمه (و ترجمه منتشر نشده ای از بخش عمده ی مکاتبات ریلکه و لو آندره آس سالومه) خود را با فریبِ هیجان و خطرِ رساندن صدای آنان بدون آن که خود شنیده شده باشم رو به رو یافته ام. همچنین مضمون اعتقاد ریلکه را نسبت به سازگاری بیشتر صور خیال با هنر ترسیمی، که نتایج ملموس تری به دست می دهد، در یافته ام. در مقایسه [با هنر ترسیمی]، شعر منشایی درونی - در قلمرو نامحسوس- دارد. واژه اما در زمانه ی ما، که از صور خیال اشباع شده است، می تواند تنها مدرکِ موثق برای وجود روح باشد گرچه در زمینه ی هنر، مفاهیم همچنان دیریاب باقی می مانند. برای شاعر، واژه منشاء الهام و برای مترجم ابزار کار است. از آن جا که واژه نمادِ عنصری درونی است، که قابل نسخه برداری نمی باشد، هدفی دشوار و شاید دست نیافتنی را برای مترجم ترسیم می کند. در خواندن مکاتبات این دو دوست صمیمی آن چه با وضوح به چشم می آید نقش فعال لو به عنوان مترجم زندگی ریلکه است. به همین علت یادداشت های لو ادامه ی طبیعی دستآورد های هنری ریلکه به نظر می آیند. ریلکه خود در موارد بسیاری، پس از گذار از دوره ی عشق اولیه شان، نه تنها برای به دست آوردن آرامش بلکه برای رفع ابهامات گیج کننده ی زندگی، به لو نامه نوشته بود. درخواست بارز او برای کانون توجه لو بودن به صورت یک واقعیت از پیش پذیرفته شده در مکاتبات آن ها درج شده است. در یکی از اولین نامه هایی که ریلکه به لو نوشته است (٢) به نقش لو به عنوان مفسر زندگی ریلکه اشاره می شود:

"خوش حالم حالا که نامنظم و منقطع می نویسم می توانم این دو کتاب را به عنوان ملاکی بر پیشرفت کارم برایت بفرستم. و تو نباید خود را با نامه های بی ارزش من خسته کنی. چقدر برایم اهمیت دارد تا تو را در جریان اتفاقات روزمره ای قرار دهم که مرا با سرگردانی های بسیاری مواجه می کنند چرا که من هیچ درک جامعی از آن ها ندارم. وقتی تو به آن ها نگاه می کنی بلافاصله تغییر شکل داده و منظم می شوند. وقوف من بر این واقعیت بیش از آن که بتوانم بر زبان بیاورم به من کمک می کند."

چند سال بعد، که از شدت کار هنری و بیماری رنجور شده بود، ریلکه پناه جوییِ مکرر خود به لو را به بازگشت ادواری به مبدأیی تشبیه می کند که از آن جا می تواند میزان پیشرفت خود را اندازه گیری کند:

"... بدرود لوی عزیزم، خدا می داند که حضور تو به منزله ی دری بود که برای نخستین بار مرا به فضای آزاد رهنمون شد؛ حالا من هر از گاهی خود را به ستون دری می چسبانم که زمانی پیشرفت مرا روی آن با خط کش مشخص می کردی. بگذار این عادت دلپسند را همچنان ادامه دهم و علیرغم آن همچنان مرا دوست بدار." (۳) در ذیل نامه ای که از خلوت تنهایی در شاتو دُمازو نوشته شده است اهمیت لو به عنوان یک پناهگاه مطمئن هنگامی که ریلکه تلاش می کند تا فرشته الهام بخش خود را رام نماید مشخص است:

"... لوی عزیز، تو به نهایت به من کمک کرده ای، باقی همه بر دوش من و فرشته ی الهام بخش من است، اگر موفق شویم یک دیگر را نگاه داریم، او و من، و تو از دور دست." (۴) و به عنوان شاهدی بر اهمیت لو در حفاظت از جانِ شعری او، ریلکه تقریباً ده سال بعد از شاتو دُمازو کامل شدن سوگسرود ها را اعلام می کند و آن ها را به او می سپارد:

"... لو، لوی عزیزم: خوب توجه کن: در این لحظه، این شنبه، یازدهم فوریه، ساعت شش, در کنار قلمم دراز کشیده ام. آخرین، دهمین، سوگسرود را به پایان رسانده ام. همان که (می دانستم آخرین آن ها خواهد بود) بخش نخست آن را قبلاً در دویینو نوشته بودم:

روزی، چندان که می شکوفم از این بینش

بگذار سرود شادی و ستایش سر دهم فرشتگان هم پیمان را

از آن چه قبلاً نوشته و برایت خوانده بودم تنها دوازده سطر نخست به جا مانده است، باقی همه تازه است و بله: بسیار بسیار شکوهمند. فکر کن! - علیرغم آن چه رخ داده است تا این جا زنده مانده ام. معجزه، وقار. - همه چیز در چند روز. توفان بود، همان گونه که در دویینوی آن زمان: هر چه بود الیاف، بافت، قاب، شکسته و خمیده ... حالا من خود را دوباره می شناسم. به راستی نبودن سوگسرودها مانند تکه تکه شدن قلبم بود ..."


سال بعد ریلکه بر نسخه ای از چاپ اول سوگسرود های دویینو این کلمات مهرآمیز را ثبت می کند:

"برای لو/ که از ابتدا / مالکِ مشترک / آن چیزی است که در این جا شکل گرفته است."

او در ادامه اشعار و قطعات دیگری برای لو فرستاد و مکرراً شادی خود را از آن که این نوشته ها در دستان او قرار گرفته و با وی زندگی نموده اند ابراز داشت. آخرین تمنای او امّا از سوی خانم وندرلی - فولکارت، که هنگام مرگ بر بالین او بود، به لو رسید. ریلکه از او خواسته بود تا جزییاتِ بیماریش را تنها با او در میان بگذارد به این امید که وسیله ای برای آمرزش و یا دریچه ای برای روشن شدن حیات او پس از مرگش باشد. لو هم نهایتاً تصمیم گرفت به جای نوشتن در مورد دوست از دست رفته اش، از دهان او سخن بگوید و بدینسان در یادداشت هایش ترجمان صدای خاموش شاعر شد. یادداشت های او بزرگداشتِ لحظاتی است که شاعر، پس از رها شدن از بار تن، به هنر خود مبدل شده است.

موضع لو در این جا کاملاً با نیایش های روح ریلکه، چنان که در سطور ابتدای یادداشت ها آمده است، سازگاری کامل دارد. لو خود نیز به زمزمه ها گوش فرا می دهد. تضادِ ناهنجار و کشش متناقضی که مابین هنر و عشق از یک سو و جامعه از سوی دیگر (که در معنای دیگرگون شده ای که وُرپسوید و روسیه برای ریلکه داشتند به خوبی دیده می شود) - تنش هایی که شاعر را در زمان حیاتش به ستوه آورده بودند - در دلتای واژه های لو فَراهَم می آیند، در یادمانی چنان فکورانه و مهرآمیز که می توان آن را واکنشی نهایی به نیازهایی دانست که عمری روی هم انباشته شده اند. و برای یک لحظه این تردید که آیا می توان شخصی را از طریق فردی دیگر شناخت زایل می گردد، چرا که در این یادداشت ها در می یابیم که این شاعر شایسته، همچنان که در شعرش "در حضوری نیرومندتر بازگردانده می شود."


ترجمه، چه آنِ زندگی و چه آنِ شعر، چه اسب کندرو و چه اسب بالدار، برای انتقال دادن ما، بدون مزاحمت زمان یا مکان، از جهانی که در آن به دنیا آمده و زندگی می کنیم به جهان دیگری که آفریده می شود نیاز به زبان استعاره دارد. در مقاله ای در مورد ترجمه ی آثار شکسپیر، شاعر روسی بوریس پاسترناک به همین عملکرد متعالی زبان استعاری برای اذن عبور یافتن از قلمرو زندگی به مرگ سخن می گوید: "زبان استعاری مولود عدم توازن بین عمر کوتاه انسان و تکالیف سنگین و دراز مدتی است که برای خود تعیین می نماید. به همین علت هنرمند می باید با چشمانی به تیزبینی چشم عقاب بنگرد و آن چه را دیده در یک آن به شیوه ای بازگو نماید که بلافاصله قابل درک باشد. این دقیقاً همان کاربرد شعر است. برای افراد غیر معمولی، استعاره ابزار تندنویسی روح است." (٥)

اگر به کوتاهی عمر ریلکه توجه کنیم آن گاه اهمیت میراث هنری او، که پس از گذشتن چند نسل همچنان بر جای مانده است، را در خواهیم یافت. یادداشت های لو لحظات زندگی ریلکه را به جانِ ماندگارِ هنرش پیوند می زند و این کار را نه از طریق ترجمه کردن هنر ریلکه به زندگی اش بلکه بالعکس، و بسیار هشیارانه، از راه ترجمه ی زندگی اش به هنر انجام می دهد. این ترجمه ی زندگی هنرمند به هنرش همان وسیله ای است که با توسل به آن لو توانسته بود ریلکه را در زمان حیاتش با تمام وجود بپذیرد و اینک نیز با همان وسیله به او بدرود می گوید. در پایان یادداشت ها، لو برای پیش بینی کردن سرنوشت شاعری که به یاد می آورد از تخیلش کمک می گیرد و می نویسد اگر او همچنان با ما می بود بیشترین لحظات آرامش را در گمنامی تأثیر کار هنری خویش می یافت. ناشناسی در میان بی نامان. اما زیبایی هایی که ما در اشعار ریلکه سراغ داریم ظاهراً هیچ گونه همسازی با فروتنی نهایی چنین سرنوشتی ندارد. به همین علت گفته های لو ممکن است در بدو امر صادقانه به نظر نرسد. لیکن اگر به نوشته خود هنرمند که چندین سال پیش از مرگش در سطوری مشهور درباره ی وحدت هنر و مرگ - در سیزدهمین سروده از دومین مجموعه ی اشعارش با نام غزل هایی برای اورفیوس مراجعه کنیم در می یابیم که سخنان لو صرفاً پژواک احساسات خود شاعر است:


فراسوی تمامی بدرود ها گام بردار، آنسان که گویی آنان

در پسِ پشت تواَند، هم به سان زمستانی که اینک بر ما گذشته است.

چرا که فراسوی زمستان ها، زمستانی چنان بی پایان در جنب و جوش است

که تنها با چیرگی بر آن، دل آدمی را یارای زیستن تواند بود.


هماره در درونِ اوریدیس مُرده باش - با صدایی رساتر برآ

در ستایشی سترگ تر بازآ تا پیوندی ناب.

این جا، در میان تباه شوندگان، می باش، در قلمروِ زوال.

همچو جامی مُطنطن که به هنگام شکستن سرودی می شود.


می باش - و بدان در دَم جایگاهِ نابودی را،

سرچشمه ی بیکرانه ی لرزش درونت را،

که آن را به کمال خواهی رساند، تنها برای یک بار.


به آن چه پایان یافته و مصرف گشته، خاموشی گرفته و

بی زبان است

اندوخته های بشکوه طبیعت، مجموعه ای از ناگفتنی ها،

اینک خود را نیز بیافزا، و پس آن دم دست از شمارش بردار.


یادداشت های لو تنها بخشی از یک مکالمه ی بدرود است - و دقیقاً نقطه ی مقابل زمستان هایی که جان از آن به در برده شده است - گفتگویی که آن زمستان آخرین را واپس می زند. آخرین سطر آخرین نامه ای که ریلکه از بستر مرگش، دوهفته پیش از مرگ به لو نوشته بود حاوی اخطاری جدی در مورد "هوای پُر گزندِ پایان این سال، چیزی بی زنهار" است. این نامه بر خلاف معمول با عبارت "بدرود محبوب من" به زبان روسی، زبان مادری لو، به پایان می رسد. درست مثل آن که بخواهد وحشت ریلکه از آینده را کاهش دهد و او را در گذاری امن از زمستان اطمینان بخشد، یک سال بعد لو در یادداشت هایش به همهمه گوش فرا می دهد و پس خود را به آرامش و امنیتِ "جریان بی صدایِ وحدت انسان با کهکشان" تسلیم می نماید. بدرودی بی نظیر. یادمانِ زایش اشعارش. خانه ای پذیرا برای جانش.


اشاره ها:


(۱) - "ترجمان یک زندگی" پسگفتاری بر برگردانِ "یادمانِ راینه ماریا ریلکه" نوشته ی لو آندره آس سالومه در کتابِ "تنها تواَم حقیقتی" است و توسط خانم آنگِلا فُن دِر لیپه نوشته شده است. یادمان راینه ماریا ریلکه نخستین بار در سال ۱۹٢۷، یک سال پس از مرگ شاعر، به چاپ رسید.

“You alone are real to me: remembering Rainer Maria Rilke” by Lou Andreas-Salome. Translated with an introduction and afterward by Angela von der Lippe. BOA Editions Ltd, Rochester, New York 2003.

(٢) - اول آگوست ١٩٠٣

(۳) - راینه ٢٨ دسامبر ١٩١١

(۴) - ٢١ اکتبر ١٩١٣

(٥) - بوریس پاسترناک، به خاطر می آورم: طرحی برای یک خود- زندگی نامه (کمبریج: انتشارات دانشگاه هاروارد، ١٩٨٣، صفحه ی ١٢٦)

コメント


bottom of page